Nofel wedi ei lleoli yn un o bentrefi Cwm Rhondda yn yr 1950au yn portreadu hapusrwydd a thristwch merch ddeg oed sy'n cofnodi ei gweithgareddau a'i hemosiynau, a'i pherthynas gymhleth gyda chyfoedion ac oedolion, yn arbennig ei pherthynas gyda'i mam alcoholig ac emosiynol ansefydlog.

A novel set in a Rhondda valley village in the 1950s portraying the happiness and sadness of a ten-year old girl who records her childhood activities and emotions, and her complex relationship with peers and adults, especially her relationship with her emotionally unstable and alcoholic mother.

Dro’n ôl, prynais ddau lyfr yn yr un diwrnod. Dwy nofel, dwy nofel Gymraeg, awduron cydnabyddedig. Dwy nofel hefyd sy’n mynd â ni fymryn y tu hwnt i realaeth, sy’n ceisio ymestyn y ffiniau.

Yna cefais gais i adolygu un o’r nofelau. Mae’n debyg, petawn wedi cael cais i ddarllen y llall, y buaswn wedi ei gorffen erbyn hyn, ond dyletswydd fuasai hynny. Roeddwn wedi gorffen darllen Rara Avis cyn i’r cais gyrraedd – a phleser fu hynny. Ddyweda i ddim p’run yw’r llyfr arall – dyfalwch! – ond y mae nofel Manon Rhys yn haeddu ymdriniaeth lawn a manwl. Nid dyma gewch chi yma, ond mi fedra i o leia geisio rhannu peth o’r wefr, a phigo ar bwyntiau sydd weithiau’n taro mor fyw a chywir fel eu bod nhw’n boenus.

Branwen. Brainwen or whatever . . . A’r holl enghreifftiau eraill o mor ddi-hid y mae pobl am eich enw, y peth mwyaf personol sydd gan y ferch.

Ond maen nhw’n ffeind, hefyd, ei ffrindiau. Ac weithiau mi gewch atgof o rywbeth sydd heb ddiflannu.

'Lico’ch clywed yn wilia yn Gwmrâg; gwetwch rwpath arall yn Gwmrêg!'

'Pam na chawn ni siarad yn Gymrâg pan ddaw dy dad sha thre?'

'Pops yn gallu bod yn od ymbythtu pethe fel’na. Ma’ fe’n Labour Party, t’wel.'

Ond tydi bywyd ddim yn hawdd, ddim yn fêl, ddim yn llinellau syth o brint oedolion i Branwen Dyddgu Roberts. Fel mae Secrets Branwen Dyddgu Roberts yn ei ddatgelu. A datgelu mwy wrth i’w hysgrifen newid, i’w harddull newid, i iaith y bobl o’i chwmpas newid, y Cymry cynhenid, y Cymry cudd, y Cymry Saesneg eu hiaith.

Mae Rara Avis yn hedfan ymhell i ffwrdd oddi wrth y nofel wledig. Mae’r aderyn prin yma yn herio’r darllenydd. Brysiwch, slapiwch y rhybudd iechyd arni: GALL DARLLEN Y NOFEL HON DDIFRODI EICH RHAGDYBIAETHAU. Mae’r nofel hon yn peri i chi feddwl, yn peri i chi ddinistrio llawer o’ch delweddau cyfforddus am y Cymoedd ac am Gymreictod, hyd yn oed. Gallai puryddion iaith sydd ddim yn hoffi bratiaith a marinas a phethau eraill anghydnaws â bywyd go-iawn ffeindio llawer o bethau i’w drwg-leicio yn y llyfr hwn.

Fel maen nhw wiriona.

Meg Elis

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council.