Nofel hanesyddol afaelgar am ormes, trais a chariad wedi'i lleoli ym Mhen Llyn, Rhydychen a chyfandir Ewrop gyda'r Ail Ryfel Byd yn gefndir iddi.

A historical novel set in Pen Llyn, Oxford and mainland Europe during the Second World War.

Mae thema'r berthynas rhwng teulu'r Plas a'r werin datws yn elfen gyffredin mewn nofelau Cymraeg ers dyddiau Daniel Owen. Mae'r tensiwn yma rhwng y byddigions a'r bobl gyffredin i'w weld mewn nofelau mor wahanol ag Un Nos Ola' Leuad, Cysgod y Cryman, a Trefaelog Gareth Miles yn fwy diweddar. Yn sicr roedd elfennau o nofel boblogaidd Islwyn Ffowc Elis yn dod i'r cof wrth ddarllen nofel newydd Martin Davis, sy'n dilyn hynt a helynt Hugh, un o feibion Plasty ym Mhen Llŷn, yn ystod cyfnod yr Ail Ryfel Byd. Mae yma garwriaeth rhwng y prif gymeriad, sy'n cynrychioli’r hen draddodiad diwylliannol, uchelwrol Cymreig, a ffoadur o'r Almaen, yr Iddewes, Ilse. Daw'r cynllun i leoli maes bomio'r Awyrlu ym Mhenyberth i darfu ar y berthynas, a chawn flas ar y dadlau a'r drwgdeimlad a gafwyd yn yr ardal wrth i rai wrthwynebu ac eraill weld gwerth a phwysigrwydd y datblygiad.

Yng nghymeriad Ilse gwelwn holl wewyr ac ansicrwydd un sy'n gorfod ffoi rhag erledigaeth hiliol a gwleidyddol, ond y gwir yw nad yw Hugh yn teimlo ei fod yn perthyn ychwaith, "Serch hynny, gwyddai'n iawn na fyddai byth yn cael ei dderbyn gan bobol gwlad Llŷn, ac mai mab y plas y byddai bob amser yn eu golwg ac o'r herwydd roedd yn cynrychioli'r holl ormes, annhegwch, bradwriaeth a dieithrwch a gysylltid â hynny. Olew a dŵr oedd hi bellach."

Mae'r ddau brif gymeriad felly'n ddieithriaid o ryw fath, yn chwilio am wreiddiau a chysylltiad, a'u hymdrechion gwahanol i ganfod gwreiddiau a pherthynas sy'n eu harwain i Ryfel Cartref Sbaen ac i'r Ail Ryfel Byd. Drwy lygaid y cymeriadau hyn sy'n perthyn i gyfnod arall, dros 50 mlynedd yn ôl, mae'r awdur hefyd yn codi cwestiynau pwysig ynghylch nifer o faterion sy'n llenwi penawdau'n dyddiau ni. Pryd mae'n gyfiawn mynd i ryfel a pharatoi ar gyfer rhyfel? Ar bwy mae'r cyfrifoldeb o roi gofal a lloches i ffoaduriaid? Beth yw hiliaeth, a sut mae sicrhau nad yw'n codi ei ben budur unwaith yn rhagor? A pha mor hawdd neu anodd yw pontio'r bwlch rhwng pobol o wahanol ddosbarth neu genedl? Mae'n llwyddo i godi'r cwestiynau hyn drwy gyfrwng cymeriadau crwn, credadwy ac mae yma ddigon o gyffro a gwrthdaro hefyd, fel sy ym mhob stori dda.

Mae Martin Davies wedi llwyddo i fynd dan groen cymeriadau sy'n perthyn i gyfnod arall, ond gan wneud hynny mewn ffordd ddidwyll a difyr sy'n bwrw goleuni newydd ar rai o gwestiynau mawr yr 20fed ganrif, a'r 21ain ganrif hefyd.

Iwan Llwyd

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council.