Hunangofiant y meddyg poblogaidd o Geredigion, Gerwyn Elias. Daw teulu'r awdur o Beulah, bu'n byw yn Sir Benfro, ac mae bellach yn byw ym Mhenarth. Mae'n ddyn adabyddus a phoblogaidd yng Ngheredigion ac yn perthyn i deulu'r Cilie.

An autobiography by the popular doctor from Ceredigion, Gerwyn Elias. His family comes from Beulah, he lived in Pembrokeshire, and now lives in Penarth. He is a well-known figure in Ceredigion, and is related to the Cilie family.

Oes yna ddim diwedd ar ddoniau Teulu'r Cilie, dwedwch? Dyna i chi Alun ac Isfoel a Tydfor a Dafydd Iwan ac Alun Ffred ac Emyr Llew ac yn y blaen ac ymlaen. Ac yn awr dyma awdur arall yn ymddangos yn eu plith! Ŵyr yw Joshua Gerwyn Elias i Esther, un o ferched y Cilie. Chwiliais yn ofer drwy gyfrol orchestol Jon Meirion Jones Teulu'r Cilie, Cyhoeddiadau Barddas (1999) am hanes y gangen hon. Mae yna sôn am Esther ac am un o'i merched, Margaret Rachel neu Ray. Merch i Ray yw'r Dr Gerwyn Elias.

Beth bynnag am hynny, mi wnes i fwynhau darllen hanes y meddyg galluog hwn yn fawr iawn. Cafodd gychwyn gofidus i'w fywyd gan iddo'n blentyn ifanc syrthio i mewn i fath yn llawn o ddŵr berwedig a'i ruthro i'r ysbyty wedi llosgi'n ddifrifol. Oherwydd y sioc datblygodd atal dweud. Yr oedd yna adeg pan oedd plant mewn ysbytai'n cael eu trin yn ddifeddwl – wythnosau, weithiau, heb weld eu mam na neb arall o'r teulu. Effeithiodd hyn yn ddrwg ar y plentyn arbennig hwn. Dywed mai dyma'r rheswm pam y penderfynodd beidio â mynd yn ymgynghorydd meddygol mewn ysbyty – rhaid medru siarad yn llithrig mewn swydd felly. A fedrai o ddim. Yr oedd ganddo allu, heb amheuaeth, oherwydd ar ddiwedd ei gwrs yn y coleg meddygol cafodd Anrhydedd mewn Llawfeddygaeth ac ennill y Fedal Aur.

Gofid arall iddo'n blentyn oedd iddo gael ‘ei ffarmio allan’ fel y dywed oherwydd bod gan ei fam lond ei dwylo gydag efeilliaid newydd ac anfonwyd ef i fyw gyda chwaer ei fam-gu. Dywed i'r gwahanu hwn hefyd gael effaith ddrwg arno. Hiraeth mawr a chwithdod am ei frawd Hefin (sydd wedi priodi Ceinwen, merch James Humphreys, Y Rhos) yn creu anhapusrwydd llethol.

Aeth i Ysgol Ramadeg Llandysul yn 10 oed – yn rhy ifanc, meddai. Ychwanega frawddeg y dylem ei chofio: ‘Mor bwysig yw aeddfedu'n amserol ymhob ffordd.’ Ie'n wir. Yn y dyddiau hyn, lle gwelir genethod bach yn gwisgo ffasiwn rhai o selebs y byd ac yn cael eu coluro, dylem bryderu. Mae yna nifer o frawddegau doeth drwy gydol y gyfrol.

Mae'r stori'n dirwyn yn drefnus o'r ysgol i'r coleg a thrwy'r gwahanol adrannau yr oedd yn rhaid gweithio ynddynt cyn cael bod yn ddoctor go iawn. Ac fel gyda phob myfyriwr meddygol, y mae yna ddigonedd o straeon doniol – ambell i beth yn ddigon i godi gwallt eich pen. Mi chwarddais yn uchel fwy nag unwaith ac y mae angen cyfrol ddoniol iawn i hynny ddigwydd. Hoffais y stori hon am y ddynes ddaeth i mewn fel achos brys yn dioddef o gwlwm perfedd. Ddeuddydd wedi'r driniaeth aeth yr ymgynghorydd Ioan Jones o gwmpas hefo'i osgordd o fyfyrwyr gan ddweud wrthynt mai'r ffordd i wybod os oedd y driniaeth wedi gweithio'n llwyddiannus oedd gweld a oedd y wraig yn medru pasio gwynt. ‘Ydych chi wedi pasio gwynt?’ gofynnodd iddi a chael yr ateb, ‘Naddo, rwy'n credu mai'r fenyw yn y gwely nesa sy wedi gwneud.’

Ceir nifer o straeon difyr ac enghreifftiau o nifer o wahanol salwch a chlefydau. Cred ei bod hi'n bwysig iawn gwrando a chymryd diddordeb yn y claf. Mae yna le i amau bod meddygon sydd yn gwneud hynny'n bethau prin y dyddiau hyn. Yr wyf i'n ddiweddar wedi dod ar draws meddygon yn eistedd a'u cefn atoch, a phe baech yn gofyn iddyn nhw pa liw gwallt oedd gan y claf, ni fedrent ateb.

Y deyrnged orau fedraf ei rhoi yw bod y llyfr hwn yn darllen yn rhwydd, yr iaith feddygol Gymraeg yn gwbl naturiol, yn llawn hiwmor a thristwch hefyd. Un peth sydd yn peri penbleth – mae yna lun ohono gyda Jo, ei wraig, ond does dim sôn amdani o gwbl yng nghorff y llyfr!

Mae un peth yn sicr. Mae'r gallu a'r hiwmor yn brawf bod hwn yn un o linach y Cilie.

Hafina Clwyd

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council