Cyfrol deyrnged i ddathlu cyfraniad sylweddol Yr Athro Hywel Teifi Edwards i fyd llenyddol, ysgolheictod a hanes Cymru. Dewisodd sawl cyfrannwr, yn ddigon naturiol, fwrw eu sylw ar y bedwaredd ganrif ar bymtheg - y ganrif fwyaf, yn llygaid yr athro. Ceir hefyd ysgrif-bortread ohono, detholiad o luniau personol, a thair cerdd newydd i'w gyfarch.

A collection of articles written by some of Wales's most prominent scholars and writers as a tribute to the work of Prof. Hywel Teifi Edwards.

Gan dderbyn y dybiaeth ddychmygus fod pawb ohonom, yn rhinwedd ein natur a’n personoliaeth, yn perthyn nid yn unig i’r oes y’n ganed iddi ond yn perthyn hefyd i oes arall, gellir dweud yn ddibetrus mai Oes Victoria yw ail oes Hywel Teifi Edwards. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, lle bynnag y cariai’r gerbydres ef, gyda’i egni Brunelaidd, areithiai’n hir mor hyglyw a di-gloc â Gladstone mewn pafiliynau difeicroffon gerbron cynulleidfaoedd mwstashog a glawlennog, ar bopeth o symbolaeth regalia’r Orsedd hyd at delynegion Ceiriog; ar wibdaith i’r Palas Grisial mynnai’r crymffast ynddo dreulio’r prynhawn yn y Neuadd Wen mewn ymladdfa ddyrnog gyda Ralph Lingen, yr atgasaf o awduron Llyfrau Gleision 1847; a gartref yn ei Geredigion hoff fe geisiai sicrhau mai i Aberystwyth y deuai’r Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol newydd. Cawr i’w genedl yn wir, ys myn teitl y gyfrol gyfarch hon a’i mawryga (er nad da ganddo ef mo’r epithet).

Fel y gellid disgwyl, yr hyn a geir yn y gwaith hwn yw erthyglau ar bethau a phobl y traethodd HTE arnyn nhw a’u tebyg yn ystod gyrfa gynhyrchiol hir – ysgolheigion, eisteddfodau ac eisteddfodwyr, beirdd, pregethwyr, gweision sifil a’u seicoleg, celfyddydwyr. Ceir ynddo hefyd dair cerdd fawl iddo, portread ardderchog ohono gan y naill olygydd, a’i lyfryddiaeth yn llawn gan y golygydd arall.

Am fod y gorffennol mor fawr a chilfachog a phoblog, y mae’n anochel o hyfryd y cawn mewn gweithiau fel hyn gyfarfod o’r newydd â dieithriaid difyr, neu ddynion o arwyddocâd sy’n rhannol ddieithr, cywion Edward Lhuyd, er enghraifft, John Jones Llangollen, G. G. Francis Abertawe, T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn), a ddaw’n fyw bob un yn y gyfrol hon. Cawn hefyd ddeongliadau newydd o fywyd a gwaith pobl wir enwog: os caf ddatgan hynny, y ddwy erthygl y cefais i’r blas mwyaf oll arnynt yw erthygl goeth a gwâr Prys Morgan ar y trisais a luniodd y Llyfrau Gleision ac erthygl synhwyrfawr Christine James ar dirluniau Gwenallt. Y mae cywydd Peredur Lynch i’r 19eg ganrif yntau’n wir gofiadwy.

Un nodyn personol arall. Yr oedd fy mam yn aelod o ddosbarth allanol Hywel Teifi yng Nghwmllynfell. Yn garedig iawn, byddai ef yn ei chodi wrth y bus-stop ar waelod Cefnbrynbrain ac yn ei chludo i’r dosbarth yn ei gar. Unwaith, fe dorrodd y car i lawr cyn iddo’i chyrraedd hi. Yr wythnos wedyn, O, fe gafodd y car hi! ‘Pam ddiawl oedd yn rhaid i mi brynu car sy’n torri i lawr o flaen capeli? Pam ddiawl na f’aswn i wedi ca’l car sy’n torri i lawr o fla’n tafarne? ac yn y blaen ac yn y blaen. Yn feirniadol yr adroddai Mam am y rhegi, ac ni faliai lawer am gyfeiriad yr athro at y dafarn chwaith. Buasai wrth ei bodd yn lân fod ar glawr Cawr i’w Genedl bortread o Hywel y blaenor yn ei gapel! Enough said.

Derec Llwyd Morgan

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council.