Mae Cynhaeaf Hanner Canrif, gan yr Arglwydd Gwilym Prys Davies, yn cyflwyno darlun dadlennol a diddorol o wleidyddiaeth Gymreig rhwng 1945 a 2005 a hynny drwy lygaid un o wleidyddion pwysicaf y cyfnod hwnnw. Dilynir hynt a helynt digon cymhleth yr ymgyrchoedd gwleidyddol mawr yng Nghymru ar hyd hanner olaf yr ugeinfed ganrif i sicrhau mesur o ymreolaeth ac i ddiogelu parhad ein hiaith genedlaethol. Cofnodir y llwyddiannau ac adlewyrchir yr anawsterau, gan bwyso a mesur cyfraniad nifer o wleidyddion pwysig y dydd – Goronwy O. Roberts, James Griffiths, Cledwyn Hughes, George Thomas, John Morris, Ron Davies ac eraill – pobl yr oedd yr awdur yn eu hadnabod yn dda ac y bu’n cydweithio'n agos â nifer ohonynt. Sonnir am hanes sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru 'a all fod yn egin senedd ffederal Gymreig … y grym cynyddol [a fydd] yn gyfrifol am ddiogelu ein hetifeddiaeth genedlaethol a datblygu dinasyddiaeth Gymreig' a rhoddir sylw i gyfraniad allweddol Cymdeithas yr Iaith yn y frwydr i sicrhau cydraddoldeb i'r Gymraeg.

Dyma gyfrol bwysig gan ŵr craff a threiddgar ac un na ellid bod wedi ei hysgrifennu ond gan un a chanddo wybodaeth bersonol o'r hyn oedd yn digwydd y tu ôl i'r llenni.

HANES GWLEIDYDDIAETH CYMRU ERS 1945 GAN UN A FU YN EI CHANOL HI

Dyma gyfrol sydd wedi cymryd pedair blynedd i’w hysgrifennu, ond dros hanner canrif i’w pharatoi a rhwng y cloriau mae’r awdur yn mynd ati i grynhoi gwleidyddiaeth Cymru rhwng 1945 a 2005.

Mawr fu’r newidiadau yn y cyfnod hwn wrth reswm, ac mewn 180 o dudalennau mae Gwilym Prys Davies yn ymdrin yn bennaf â’r ddwy thema gyfochrog sydd wedi bod yn gyson drwy ei yrfa hir fel gwleidydd gwlatgarol, sef y frwydr dros sefydlu llywodraeth ddatganoledig yng Nghymru a diogelu parhad ein hiaith genedlaethol drwy bwyso am statws cyfreithiol i’r Gymraeg.

Yr Arglwydd Prys Davies, brodor o Lanegryn, Sir Feirionnydd a chyfreithiwr wrth ei broffesiwn, oedd yr ymgeisydd Llafur a drechwyd gan Gwynfor Evans yn isetholiad Caerfyrddin 1966. Fe weithiodd yn ddiwyd dros Gymru drwy gydol ei yrfa wleidyddol ac fel un a chanddo wybodaeth bersonol o’r hyn oedd yn digwydd y tu ôl i’r llenni, yn enwedig o fewn y Blaid Lafur, mae’n pwyso a mesur ag awdurdod gyfraniad nifer o wleidyddion a gweision sifil dylanwadol y dydd – Goronwy O. Roberts, James Griffiths, Cledwyn Hughes, J. Emrys Jones, George Thomas, John Morris, Ron Davies ac eraill – pobl yr oedd yn eu hadnabod yn dda, a rhai ohonynt yn gydweithwyr iddo.

Meddai’r golygydd, J. Elwyn Hughes: “Mae Gwilym Prys Davies yn dadlennu sawl cyfrinach ddiddorol dros ben yn y gyfrol hon na chawsant erioed eu datgelu’n gyhoeddus o’r blaen. Mae hefyd yn dangos i ba raddau yr oedd ei berthynas o ag aelodau o bleidiau eraill yn allweddol bwysig mewn sawl cyfeiriad – er enghraifft, y cyfarfod rhyfeddol hwnnw a fu rhyngddo fo a Gwynfor Evans.”

Mae’r gyfrol hefyd yn gyfle i Gwilym Prys Davies roi sêl ei fendith ar ffurfio llywodraeth glymblaid Llafur/Plaid Cymru yn 2007: "Fe’m blinid drwy gydol ymgyrchoedd yr hanner canrif gan y gwrthdrawiadau celyd a difäol yn rhengoedd radicalaidd Cymru; felly, datblygiad pwysig a chalonogol, yn 2007, oedd furfio llywodraeth glymblaid Llafur/Plaid Cymru ar lwyfan y Cynulliad yn seiliedig ar ddogfen bolisi Cymru’n Un (er ei geiriau amherffaith). Ffurfiwyd y glymblaid o ganlyniad i amgylchiadau gwleidyddol arbennig ac nid yw’n dilyn y bydd yr hen elyniaeth a fu mor ddinistriol yn diflannu. Ein gobaith yw y tyf parch, ysbryd cydweithredol a chymod parhaol rhyngddynt mewn llywodraeth. Ac os digwydd hynny, bydd o werth cyffredin difesur i Gymru.”

Mae’r awdur yn pwysleisio drwy gydol y gyfrol y llwybr anodd sydd i’w droedio ym myd gwleidyddiaeth rhwng cadw at egwyddorion a chyfaddawdu lle bo hynny’n ddilys.

Ychwanega J. Elwyn Hughes, “Beth yr ydych yn ei gael gan Gwilym Prys Davies yn y gyfrol hon yw gwybodaeth o lygad y ffynnon – gwybodaeth gan ŵr a oedd yn yr union fan a lle – yn sylwebydd o’r tu mewn ond yn gallu edrych o’r tu allan, yn wrthrychol ac yn deg iawn.”

Dyma rai o sylwadau Gwilym Prys Davies o’r llyfr ar rai o fawrion y Blaid Lafur yng Nghymru...

Ar John Morris...."Dros gyfnod o ddeugain mlynedd ar y Fainc Flaen, gweithredwr gwleidyddol ydoedd o ran ei anian, gŵr a nodweddid gan ymroddiad pwrpasol a phenderfyniad i gyflawni amcan pan oedd amodau'n caniatáu. Heb iddo gael y cyfle i weithredu’n gadarnhaol, ni fynnai ymhél yn llwyr â gwleidyddiaeth gan dueddu i gilio’n ôl at ei waith ar y Bar. Mentraf awgrymu mai’r elfen hon yn ei gymeriad yw cryfder pennaf John Morris, mewn un ystyr, a hanfod y llwyddiant a ddaeth i’w ran.”

Ar Goronwy O. Roberts...“Bydd Goronwy Roberts yn haeddiannol enwog am ffurfio’r Mudiad Gwerin, er na ddaeth dim ohono pan ddaeth y Rhyfel i chwalu’r aelodau. Rhaid diolch am y ‘Rhaglen i Gymru’, am y ‘Portreadau’ gwerthfawr...ac am ei waith blaenllaw ar hyd y blynyddoedd yn agor clust y Mudiad Llafur yng Nghymru i’r achos deallusol dros bolisïau Cymreig. Nid oedd modd gwybod bryd hynny fod ei strategaeth ganolog o Gymreigio’r Blaid Lafur yng Nghymru yn un y gellid ei gwireddu. Ond fe’i gwireddwyd.”

Ar Jim Griffiths....“Ni chredaf y byddwn ymhell o’m lle trwy honni mai [Jim Griffiths] fu’r gwladweinydd Cymraeg amlycaf a mwyaf dylanwadol yn hanes y Blaid Lafur hyd yn hyn. Ac anodd meddwl am neb a allai fod wedi rhoi i Gymru yr arweiniad a roes ef yng nghyfnod olaf ei fywyd.”

Ar Cledwyn Hughes....“Rhadlonrwydd, cydbwysedd, goddefgarwch, dyfalbarhad, agosatrwydd gwerinol, rhyw gymaint o gyfrwystra gwleidyddol – ynghyd â hiwmor bob amser – dyna nodweddion neilltuol Cledwyn Hughes.”

Ar George Thomas....“Bu’n gymwynaswr â’r gwan a’r anghenus a’r oedrannus a’r methedig. Ac eto, er cystal yr holl weithgarwch daionus hwn, medrai’r funud nesaf droi i fod yn ddyn bychan a milain. Hawdd iawn oedd pechu yn ei erbyn - ac ni faddeuai’n hawdd i’r rhai a droseddodd yn ei erbyn. Roedd yn deyrngar i’r carn ac yn was bach i Wilson. Roedd yn elyn milain i’r cenedlaetholwyr Cymreig ac yn wrthwynebydd ffyrnig i bob amlygiad o ddeffroad yr ymwybod cenedlaethol yng Nghymru. Tueddwyd i’w gymryd yn llawer rhy ysgafn gan ei gyd-wleidyddion. Camgymeriad oedd hynny. Roedd yn wleidydd medrus a chanddo gyfrwystra’r cadno.”

Ar Ron Davies....“Mor rhyfedd, mor ddyrys, yw bywyd. Os bu Rhagluniaeth yn garedig wrth Ron Davies ar y deunawfed o Fedi 1997, eto ymhen blwyddyn, ac yntau yn awr anterth ei nerth, bu ffawd yn ddidostur wrtho. Yn sydyn, ar noson 26 Hydref 1998, daeth argyfwng yn ei fywyd personol...Sut y medrai ‘eiliad o wallgofrwydd’ ddinistrio mor llwyr? Gwelwyd ei golli. Ni all neb ohonom wybod a fyddai Ron Davies wedi aros yr un dyn yn y swydd. Ond mae ei record fel Ysgrifennydd Cymru, fel Llefarydd ar faterion Cymreig, y berthynas ragorol a fu rhyngddo a Dafydd Wigley, ei agwedd gadarnhaol tuag at anghenion y Gymraeg a’r dystiolaeth ei fod yn coleddu’r egwyddor weriniaethol, i gyd yn argoeli y gallasai fod yn arweinydd eofn a radical mewn cyfnod allweddol yn hanes ein cenedl.”