Hanes yr ymgyrch leol yn erbyn boddi Cwm Tryweryn gan awdur a fu'n byw yn yr ardal ac a fu'n dyst i'r frwydr a gollwyd.

A book recounting the local campaign that was fought to save the Tryweryn valley from being drowned, by an author who lived in the area and witnessed the losing battle to preserve the village.

‘Penderfynais, wedi cael fy mherswadio, gofnodi fy argraffiadau yn dilyn hanner can mlynedd ers y boddi, ac y byddwn yn gochel rhag agor Cofio Tryweryn.’

Aeth ugain mlynedd heibio ers i Watcyn L. Jones gyhoeddi Cofio Tryweryn. O fod wedi cael y fath flas ar y gyfrol gynhwysfawr honno, fy ymateb cyntaf oedd cwestiynu’r angen am ail gyfrol ar yr un testun, a rhaid cyfaddef na ddisgwyliwn fawr mwy yn hon na chrynodeb o’r gyntaf. Ond ro’n i’n collfarnu’n arw, diolch byth!

Wrth gwrs bod yma rywfaint o orgyffwrdd rhwng y ddwy gyfrol – mae peth felly’n anochel – ac fe welir hefyd ailddefnydd o rai o’r lluniau ond, drwodd a thro, mae Cofio Capel Celyn yn rhoi inni ddimensiwn ychwanegol ar y cyfnod cythryblus dan sylw, a hwnnw’n ddimensiwn oedd wir angen ei gofnodi. Ceir yma fanylu ar gyfraniad gwerthfawr rhai unigolion megis yr Arglwydd Ogmore, y bargyfreithiwr Dewi Watkin Powell (fel yr oedd, bryd hynny), Gwynfor Evans ac eraill yn y frwydr yn erbyn ‘Brad Lerpwl’ ond yr hyn a wneir hefyd yw talu teyrnged i ymdrech ddiflino’r gymuned yng Nghapel Celyn ei hun ac yn arbennig (er yn rhy gynnil, o bosib) i ysgrifenyddes weithgar y Pwyllgor Amddiffyn, sef Elizabeth Watcyn Jones, chwaer yr awdur. Mewn oes cyn bod sôn am na chyfrifiaduron na pheiriannau dyblygu, hi, yn anad neb, a ysgwyddodd y baich o lythyru â gwleidyddion a chorfforaethau ac ugeiniau o gynghorau trefol a sirol. Roedd ei hymroddiad yn amhrisiadwy, a phriodol ydi cydnabod hynny yn y gyfrol hon.

Un arall a gaiff barch haeddiannol yw’r diweddar Ifor Owen, Llanuwchllyn, y gŵr cenedlaetholgar a wnaeth cymaint yn y dirgel i helpu’r achos. Ceir gweld yn y llyfryn gopi o lythyr apêl arbennig iawn a luniwyd ganddo ar ran pobol Capel Celyn yn erfyn ar y Frenhines Elizabeth i ymyrryd ar eu rhan. Ac er na synnwyd neb gan y diffyg ymateb o Balas Buckingham, pwy sydd i ddeud na lwyddodd y llythyr hwnnw i blannu hedyn o gywilydd, hyd yn oed, o dan y Goron ei hun oherwydd, pan ddaeth yr amser, ni welwyd yr un copa walltog o’r teulu brenhinol yn yr agoriad swyddogol, a hynny er iddynt dderbyn gwahoddiad Lerpwl i fod yno.

Er nad yw Cofio Capel Celyn yn fawr mwy na llyfryn o’i gymharu â chyfrol gynta’r awdur, eto i gyd mae ei 84 tudalen yn gyforiog o wybodaeth ddadlennol sy’n rhoi gogwydd newydd, a diflewyn-ar-dafod yn aml, ar rôl ac ar gyfraniad ambell Gymro amlwg yn y cyfnod, a diffyg cyfraniad ambell un arall. Mae’r gyfrol yn gymwynas pe bai ond am hynny yn unig.

Mae yma un bennod, fodd bynnag, sef y seithfed, sy’n taro’n chwithig braidd oherwydd ei naws gwbl wleidyddol. Ynddi cawn fraslun o dwf Plaid Cymru, o gyfnod ei sefydlu yn yr 1920au hyd at ein dyddiau ni, a rhoir sylw hefyd i’r ysbryd protest a dyfodd yng Nghymru yn dilyn sefydlu Cymdeithas yr Iaith. Ond yr hyn a wna’r bennod, wrth gwrs, ydi dangos fel y bu i ryw dda ddod o golli Capel Celyn; fel y bu inni fel cenedl fagu rhywfaint o asgwrn cefn ers hynny, ac fel y bu i’r geiriau ‘Cofia Dryweryn’ danio cydwybod hyd yn oed y mwya claear a’r mwya taeog yn ein plith. O edrych yn ôl, heddiw, ac o gofio bod y Pwyllgor Amddiffyn wedi derbyn cymaint o anogaeth ledled Cymru, a bod bron pob aelod seneddol Cymreig wedi gwrthwynebu’r mesur ar yr ailddarlleniad, yna mae’n anhygoel meddwl bod Cyngor Tref y Bala ei hun wedi cefnogi’r datblygiad.

‘Nid hanesydd mohonof’ meddai’r awdur. Falla mai dyna sydd wir, yn ystyr gul ac academaidd y gair, ond mae greddf hanesydd yn amlwg iawn yn y gyfrol hon eto, fel ag yn yr un o’i blaen. Bu’r ymchwil yn drwyadl a’r cofnodi’n drefnus ac, os ychwanegwn at hynny arddull gynnil a choeth, yna mae gennym yma gyfrol hynod ddiddorol a darllenadwy. Fel Cofio Tryweryn, mae Cofio Capel Celyn hefyd yn llyfr yr oedd angen ei sgrifennu.

Geraint V. Jones

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council.