CANRIF, CYMUNED A CHWE CHENHEDLAETH

Un teulu, eu helyntion, ac effaith y byd mawr tu allan arnyn nhw a’u cymuned glos yw calon nofel newydd yr awdur amryddawn Geraint V. Jones. Hon ei ddegfed nofel i oedolion, yn cynnwys tair a gipiodd Wobr Goffa Daniel Owen, Teulu Lord Bach, o bosib, yw’r mwyaf uchelgeisiol ohonynt.

Gan ganolbwyntio ar bedwar unigolyn o blith cenedlaethau’r teulu Huws, mae’r nofel yn ein tywys drwy ganrif yn eu hanes; drwy’r caledi, dau Ryfel Byd, dirywiad crefydd, Thatcheriaeth a Llafur Newydd, a’r cyfan o stryd fechan Lord Bach, yn nhref Blaendyffryn, yng nghanol chwareli Gogledd Cymru.

Dechreuwn â chymeriad Alis Lord Bach grefyddol, ei hymgais i wneud synnwyr o gyfrinachau cymhleth ei gorffennol, ac ymdopi ag iechyd meddwl ei mab wedi iddo ddychwelyd o’r ffosydd yn Ffrainc. Symudwn wedyn at ei mab ieuengaf, Ifan, sy’n gorfod cwestiynu’i foesoldeb a’i egwyddorion wrth wynebu gorfodaeth i fynd yn sowldiwr, fel ei frawd mawr, ond i’r Ail Ryfel Byd y tro hwn. Wrth i’w grefydd ei ymatal rhag lladd ei gyd-ddyn, gwêl ei gymdeithas ei hun yn troi cefn arno.

Meddai Bethan Mair golygydd y gyfrol, “Mae’r profiade’n rhai gerwin dros ben.... mae’r creulondeb mae Ifan yn ’i wynebu fel gwrthwynebydd cydwybodol y peth mwyaf erchyll yn y nofel.”

Symudwn wedyn at Huw, nai Ifan, a benderfynodd fynd i’r awyrlu, yn groes i ddymuniad ei ewythr, a chael ei anafu’n ddifrifol a’i gymryd yn garcharor. Yn ei stori o, gwelwn ganlyniadau hynny; y sgileffeithiau ar ei iechyd, yn gorfforol ac yn feddyliol, ac un fu unwaith mor siriol bellach yn sur. Gorffennwn â’i nai yntau, Arthur, mab Ifan, sydd wedi penderfynu gadael Blaendyffryn a magu ei deulu ym Mangor. Wrth i newidiadau mawr ddigwydd mewn cymdeithas, felly hefyd ar deulu Lord Bach, eu plant, a phlant eu plant. Gyda phob cenhedlaeth o’r Huwsus mae penderfyniadau gwleidyddol bydeang yn effeithio’n uniongyrchol arnyn nhw, ar eu daliadau a’u dewisiadau.... yn union fel y gwnaeth ar ein teuluoedd ni ein hunain, bob un.

“Stori teulu Lord Bach yw stori Blaendyffryn, a stori Blaendyffryn yw stori Cymru,” ychwanega Bethan Mair.

Meddai Geraint V. Jones, “Mi fues i’n chwara’ â’r syniad o sgwennu nofel efo’r Rhyfel Byd Cynta’n gefndir iddi, ond dyma fi’n meddwl wedyn ‘be am gael nofel sy’n rhychwantu cyfnod, sydd gobeithio yn dangos fel mae petha’ wedi newid, fel mae agwedda’ pobol wedi newid, fel mae bywyda’ pobol wedi newid.”

Yn wir, bu’r nofel a’i chymeriadau yn ymhél yn ei ben am fisoedd lawer cyn iddo fod yn barod i’w hysgrifennu, nes yn y diwedd teimlo bod rhaid cychwyn arni o ddifri: “Os nad ydi stori’n gadael llonydd i rywun, yna mae’n rhaid i rywun ffeindio ffor’ i’w rhoi hi ar bapur,” esboniai’r awdur.

Wedi derbyn grant ‘Cymru Greadigol’ gan Gyngor y Celfyddydau, am ‘Waith Creadigol Uchelgeisiol’, galluogwyd yr awdur i fynd ati â’r dasg o ymafael yn yr holl waith ymchwil a aiff i mewn i nofel hanesyddol fel hon: “Ffrwyth y gwaith hwnnw yw’r nofel,” atega Bethan Mair. “Ma’ lot fawr o waith ymchwil wedi mynd i gael cefndir y Rhyfel Byd Cynta’ a’r Ail Ryfel Byd yn iawn gan Geraint ac, er ’i fod e’n un sy’n dod o Flaenau Ffestiniog, ma’ gwaith ymchwil ynglŷn â Blaena wedi mynd i mewn iddi hefyd. Ond y petha mwya’ uchelgeisiol, wrth gwrs, yw’r sgôp a’r hyd, gyda’r nofel yn ymestyn dros 650 o dudalennau.”

Er mai tref ddychmygol yw Blaendyffryn, lleoliad y nofel, mae’r awdur ei hun yn cyfaddef ei bod yn bur amlwg ar ble y mae’r dref honno wedi’i selio: “Dychymyg llwyr ydi’r nofel, ond does ’na ’m llawar o amheuaeth lle ydi Blaendyffryn,” meddai Geraint V. Jones. “Mae Blaenau Ffestiniog yn gymaint rhan ohona i, ac mae ei hysbryd ynghlwm â’r straeon a’r cymeriadau fel ei gilydd. Ond rhaid pwysleisio mai cip fechan yn unig sydd yma o’r gymdeithas dwi’n ei chofio ac fel dwi’n ’i dychmygu hi yng nghyfnod fy nheidia a’m neinia,” meddai Geraint.

Ychwanega Bethan Mair, “Mae Blaendyffryn bron a bod yn gymeriad mor gryf ag aelodau unigol o’r teulu. Ac yn yr un modd ag y mae’r teulu’n dirywio, mae’r gymuned yn newid hefyd... ac yn chwalu.”

Mae yma nofel fawr, ag ynddi gyfoeth o hanes a phrofiadau cenedl o genedlaethau, dros ganrif a welodd gyni mawr a cholled enbyd. Ond, ar ben popeth, mae’n peri i ni sylweddoli pa mor agos yw’n perthynas ni, o hyd, ag aelodau a welodd fywyd tebyg iawn i Deulu Lord Bach.