Diweddariad gan ei merch, Catrin Puw Davies, o'r nofel a enillodd i'r awdures Fedal Ryddiaith Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1938; nofel yw hi am ferch ifanc ar droad y ganrif yn ymgodymu ag amgylchiadau o dlodi a chreulondeb teuluol.

An up-dated version by her daughter, Catrin Puw Davies, of the novel which won for the author the Literary Medal at Cardiff National Eisteddfod, 1938; it is a novel about a young girl at the turn of the century wrestling with circumstances of family poverty and cruelty.

Mae campwaith Elena Puw Morgan, heb os, yn un o glasuron y genedl. Rwy’n cofio’n dda gael fy hoelio i’m cadair pan eisteddais i lawr i’w darllen rai blynyddoedd yn ôl. Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol 1938 – y tro cyntaf i ferch ei hennill.

Yn ymddangosiadol, mae’n nofel draddodiadol, yn dilyn hynt a helynt merch ifanc yn tyfu i fyny yng nghefn gwlad Cymru ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond nid portread rhamantus o’r math o fywyd yr ydym yn tueddu i edrych yn ôl arno gyda rhyw hiraeth cenedlaethol mo hwn. Mae’n hanes ysgytwol sy’n aros yn y cof oherwydd dawn yr awdur i ‘beintio stori’ a chorddi ein teimladau.

Fe’n cyflwynir yn y geiriau cyntaf i Dori, merch ysgol alluog sy’n byw ar fferm yng ngogledd Cymru efo’i chwaer iau a’i rhieni. Rydym yn dilyn ei bywyd hi wedyn i weld ei phlant hithau'n tyfu i fyny, ymhell i mewn i’r ganrif newydd, gyda’i newidiadau cymdeithasol chwyldroadol.

Buan y down i sylweddoli ei bod yn cael ei magu ar aelwyd lom a digysur, yn rhannol oherwydd tlodi’r teulu ond hefyd oherwydd agwedd ei mam tuag ati. Tynged Dori yw byw i weithio’n ddi-baid ac i ddioddef min tafod ei mam – a gwaeth.

Mae’r stori'n delio â’r gwrthdaro dinistriol o fewn y teulu, ac effaith hynny ar Dori a’i theulu hithau yn y man, oherwydd creulondeb ei mam yw achos y ‘graith’ – yn gorfforol ac yn seicolegol. Ni chawn ni lawer o esboniad am achos y creulondeb, ond mae casineb y fam tuag at ei merch hynaf yn ddidrugaredd. Caiff Dori ddihangfa am blwc pan anfonir hi i ffwrdd i weini ac yn ddiweddarach wrth briodi. Ond nid oes dianc rhag effaith y creithio.

Yn y bôn, mae’r thema'n un gyfoes; gallwn yn hawdd ei chymharu â’r straeon y clywn amdanynt yn rhy aml o lawer am gam-drin plant. Mae yma elfennau sy’n ei gosod yn ei chyfnod, wrth gwrs – y diffyg ymholi seicolegol am gymhelliad mam Dori, a’r ffordd yr ymdrinnir â salwch meddwl yn nheulu ei gŵr, efallai, ac ymadroddion sydd, gwaetha’r modd, yn perthyn i raddau helaeth i’r oes o’r blaen; ond, rhywsut, mae cael y stori wedi ei gosod yn erbyn cefndir y cyfnod hwn a’r wlad brydferth a roddodd, fe gredwn, blentyndod mor ddelfrydol i’n cyn-neiniau, yn cydio yn ein calonnau. Teimlwn i’r byw ddiymadferthedd y ferch oherwydd confensiynau’r oes ac amgylchiadau’r teulu yn wyneb y diffyg cariad sydd, fe dybiwn, yn reddfol i famau pob oes.

Luned Meredith

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council.