Nofel hunangofiannol anghyhoeddedig yw Pererinion; ynddi mae'r prif gymeriad yn galaru am ei pherthynas â dyn priod ac am eu plentyn marw. Mae themâu Storïau Hen Ferch a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ym 1937, yr un mor herfeiddiol - merched godinebus, merched dibriod, merched creadigol a merched a orthrymir gan dad neu ŵr. Rhagymadrodd gan Nan Griffiths.

Pererinion is an unpublished autobiographical novel, with its main character dealing with a broken heart following a relationship with a married man, and grief for their dead child. The themes in Storïau Hen Ferch, first published in 1937, deal with adulterous women, single women, creative women and women oppressed by their fathers or husbands.

Pan gyhoeddwyd Storïau Hen Ferch am y tro cyntaf ym 1937, cymysg ar y gorau oedd yr ymateb. ‘Dyma lyfr cwbl annheilwng o safon cynnyrch y Wasg Gymraeg, yn fy marn i,’ ysgyrnygodd un adolygydd yn Y Ddolen, a barn D. J. Williams am y straeon byr oedd bod arnynt ‘flas gwin siop cemist mewn cwrdd cymundeb’. Wyddai neb pwy oedd Jane Ann Jones, ac er iddi gyhoeddi nifer o gyfrolau, ac ennill nifer o wobrau llenyddol, doeddwn innau erioed wedi clywed amdani cyn darllen y gyfrol hon. Ynddi ceir y straeon a fu mor anodd i adolygwyr y cyfnod eu darllen, ynghyd â ‘nofela’ hunangofiannol a ysgrifennwyd ganddi yn olrhain hanes ei charwriaeth dros ddegawdau â Chymro cyhoeddus adnabyddus yn y cyfnod.

O ran y gweithiau llenyddol eu hunain, fe’u mwynheais yn fawr. Mae’r straeon yn ddarlun deifiol a chrafog o sefyllfa’r fenyw yn hanner cyntaf y ganrif ddiwethaf yng Nghymru. Mae pob un yn fyr a chynnil – prin yw’r rhai sy’n hirach na phum tudalen o’r gyfrol fach hon, a’r rhan fwyaf yn fyrrach o lawer – ond mae’r awdur yn llwyddo i greu darlun byw ym mhob un. Fy ffefryn i yw ‘Helaeth Fynediad’, sydd, mewn prin ddwy dudalen a hanner, yn cyfuno dyhead am fywyd gwell ag ymwybyddiaeth nad oes dim yn mynd i newid. Ynddi, mae Janet yn prysuro adre o’r seiat i wneud swper a chael trefn ar gyfrifon y siop cyn i’w thad ddod adre. Yna, yn sydyn, ar ôl swper, caiff ei thad drawiad angheuol. Pan wyla Janet yn yr angladd, ‘o’r diwedd bodlonwyd y gwragedd a oedd yn edrych arni drwy gil eu llygaid. Nid gweddus oedd i ferch gladdu ei thad heb wylo.’ Yr hyn na wyddant hwy yw mai wylo drosti ei hun mae Janet, gyda’r sylweddoliad ei bod yn rhy hwyr iddi ddilyn ei breuddwyd, sef dechrau ei bywyd ei hun. Yn y stori fer fer hon, mae’r awdur yn llwyddo i greu cymeriad llawn cymhlethdodau na allwn ni ond cydymdeimlo â hi.

Wn i ddim yn iawn beth yw’r diffiniad o nofela (efallai y byddai hynny wedi bod yn ddiddorol i’w gynnwys yn yr ymdriniaeth o’r gwaith), ond mae Pererinion yn ddarlun ingol o garwriaeth sy’n gorfod aros yn gyfrinachol.

Felly do, fe gefais flas ar y gweithiau hyn gan awdur oedd yn newydd i mi, ond cefais hyd yn oed fwy o flas ar y ddau ragymadrodd i’r gyfrol. Rhagymadrodd bywgraffyddol gan Nan Griffiths yw’r cyntaf. Mae stori Louie Myfanwy Davies, a ysgrifennai dan y ffugenw Jane Ann Jones, yn ddifyr tu hwnt, a’i bywyd yn darllen fel ffilm, ac rwy’n siŵr nad fi yw’r unig un a hoffai wybod pwy oedd ‘G’, a fu’n gariad cyfrinachol iddi am ddegawdau, ac a daflodd llawysgrif wreiddiol Pererinion i’r tân ar ôl ei darllen. Yna mae’r ail yn rhagymadrodd llenyddol gan olygydd y gyfrol, Cathryn A. Charnell-White, sy’n gosod gwaith Jane Ann Jones yn ei gyd-destun llenyddol o ran ysgrifennu yng Nghymru ac ysgrifennu gan ferched yn arbennig.

Llongyfarchiadau i Cathryn ar olygiad rhagorol, ac i Wasg Honno am dynnu sylw unwaith eto at waith anghofiedig yn y gyfres Clasuron Honno.

Catrin Beard

Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council.